در دنیای کنونی که جهانیسازی به شتابی بیسابقه ادامه دارد، نابرابری میان کشورهای توسعهیافته و در حال توسعه همچنان یکی از چالشهای اصلی نظام بینالملل باقی مانده است. در این میان، سازمانهایی مانند “کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل” یا آنکتاد (UNCTAD) بهمنظور کاهش این شکاف و فراهمسازی زمینههای توسعه متوازن اقتصادی در سطح جهانی نقش حیاتی ایفا میکنند. آنکتاد بهعنوان بازوی تحلیلی و مشورتی سازمان ملل در حوزه تجارت، سرمایهگذاری و توسعه پایدار، تلاش دارد تا تجارت بینالمللی را در خدمت توسعه قرار دهد، بهویژه برای کشورهایی که از ساختارهای اقتصادی آسیبپذیرتری برخوردارند.
تاریخچه تاسیس UNCTAD
در دهه ۱۹۶۰ میلادی، بسیاری از کشورهای تازه استقلالیافته در آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین از ناعادلانه بودن نظام تجارت جهانی تحت توافقنامه عمومی تعرفه و تجارت (GATT) ناراضی بودند. آنها معتقد بودند که GATT عمدتاً در راستای منافع کشورهای صنعتی غربی است و پاسخگوی نیازهای کشورهای در حال توسعه نیست.
در پاسخ به این چالش، نخستین کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل در سال ۱۹۶۴ در شهر ژنو برگزار شد. در این کنفرانس، نمایندگان ۷۷ کشور گرد هم آمدند و با تصویب اساسنامه UNCTAD، آن را به یک نهاد دائمی زیر نظر سازمان ملل متحد تبدیل کردند. از آن زمان، آنکتاد بهطور پیوسته در حال گسترش فعالیتهای خود بوده و به یکی از نهادهای کلیدی توسعه در نظام بینالملل تبدیل شده است.
اهداف، ماموریتها و وظایف آنکتاد
🎯 اهداف کلان:
- حمایت از ادغام پایدار کشورهای در حال توسعه در اقتصاد جهانی
- افزایش فرصتهای تجارت و سرمایهگذاری برای کشورهای کمدرآمد
- ترویج استفاده بهینه از منابع طبیعی و انسانی برای توسعه ملی
- تحلیل روندهای اقتصادی جهانی و ارائه توصیههای سیاستی
- کمک به تحقق اهداف توسعه پایدار (SDGs)
🛠 وظایف محوری:
- تحقیق و تجزیه و تحلیل در زمینه تجارت، سرمایهگذاری، فناوری، امور مالی و اقتصاد دیجیتال.
- مشاوره به دولتها درباره سیاستهای اقتصادی مؤثر در جهت توسعه پایدار.
- برگزاری کنفرانسها، سمینارها و کارگاههای آموزشی برای افزایش ظرفیت کشورهای در حال توسعه.
- کمک فنی (Technical Cooperation) برای پیادهسازی راهکارهای پیشنهادی در کشورهای هدف.
- انتشار گزارشهای سالانه و تخصصی نظیر:
- Trade and Development Report
- World Investment Report
- Digital Economy Report
ساختار و ارکان سازمانی UNCTAD
- کنفرانس عمومی (Ministerial Conference): عالیترین رکن تصمیمگیری که هر ۴ سال یکبار با حضور وزرا و مقامات کشورهای عضو برگزار میشود.
- شورای تجارت و توسعه (Trade and Development Board): جلسات سالیانهای برای پیگیری اجرای تصمیمات کنفرانس عمومی.
- کمیسیونها و گروههای کاری تخصصی: شامل کمیسیونهایی برای تجارت بینالملل، سرمایهگذاری، حملونقل، فناوری اطلاعات و توسعه پایدار.
- دبیرخانه: مستقر در ژنو و مسئول هماهنگی اجرایی برنامهها و تحلیلهای تخصصی.
- برنامههای همکاری فنی: پروژههایی در کشورهای مختلف برای توسعه ظرفیتهای تجاری و فناورانه.
نقش آنکتاد در توسعه تجارت بینالملل
UNCTAD تلاش دارد تا تجارت بینالملل را به ابزاری برای توسعه تبدیل کند، نه صرفاً رقابت اقتصادی. نقشهای کلیدی آن در این زمینه شامل:
- ایجاد تعادل در نظام تجاری جهانی از طریق ارائه سیاستهای حمایتی برای کشورهای در حال توسعه
- تحلیل شکافهای تجاری، فناورانه و مالی میان کشورها
- ارتقاء شفافیت در تجارت جهانی از طریق انتشار دادههای آماری دقیق
- پشتیبانی از تجارت الکترونیک و اقتصاد دیجیتال در کشورهای کمتوسعهیافته
- همکاری با سازمانهای بینالمللی دیگر مانند WTO، IMF، بانک جهانی، OECD و UNIDO
اقدامات و پروژههای شاخص آنکتاد
- سامانه ASYCUDA: پلتفرم دیجیتال برای تسهیل امور گمرکی در بیش از ۹۰ کشور
- برنامه BioTrade: حمایت از صادرات محصولات زیستی و بومی با حفظ تنوع زیستی
- تدوین اصول سرمایهگذاری مسئولانه (IPFSD): ارائه چارچوبهایی برای سیاستگذاری سرمایهگذاری مستقیم خارجی
- برنامه توسعه تجارت دیجیتال: آموزش و توسعه زیرساخت تجارت الکترونیک در کشورهای کمتر توسعهیافته
جایگاه و تأثیر آنکتاد در ایران
ایران از اعضای فعال UNCTAD بوده و در سالهای اخیر در برخی برنامههای آموزشی و فنی آن حضور داشته است. با این حال، سطح بهرهبرداری ایران از ظرفیتهای آنکتاد هنوز پایینتر از حد انتظار است.
فرصتها برای ایران:
- استفاده از پایگاه دادههای تخصصی برای تحلیل بازار هدف
- مشارکت در دورههای آموزشی آنلاین یا حضوری UNCTAD در حوزه صادرات، زنجیره تأمین، تجارت الکترونیک و…
- برنامهریزی راهبردی صادرات غیرنفتی با الگوبرداری از پیشنهادات آنکتاد
- استفاده از مدلهای سرمایهگذاری مسئولانه برای جذب سرمایه خارجی
چالشها:
- ضعف در دیپلماسی اقتصادی و تعامل بینالمللی
- عدم پیوستگی نهادهای داخلی ایران با برنامههای توسعهای آنکتاد
- کمبود زیرساخت دیجیتال برای بهرهگیری از طرحهای تجارت الکترونیک
پیشنهادها:
- تشکیل مرکز ملی تعامل با آنکتاد در وزارت صمت یا سازمان توسعه تجارت
- تخصیص بودجه برای شرکت در برنامههای UNCTAD توسط اتاقهای بازرگانی
- آموزش تجار ایرانی با استفاده از محتوا و مدلهای توسعهای UNCTAD
تفاوت UNCTAD با سایر نهادهای اقتصادی جهانی
| سازمان | حوزه تخصصی | نوع فعالیت | قدرت الزامآور |
|---|---|---|---|
| UNCTAD | توسعه تجارت و اقتصاد جهانی | پژوهشی، مشورتی | ندارد |
| WTO | تنظیم قواعد تجارت بینالملل | قانونی، توافقمحور | دارد |
| IMF | ثبات مالی و پولی جهانی | مالی، وامدهی | دارد |
| World Bank | پروژههای توسعهای | تأمین مالی، مشاوره | دارد |
| OECD | سیاستگذاری اقتصادی برای کشورهای توسعهیافته | تحلیلی، مشورتی | ندارد |
نتیجهگیری
آنکتاد بهعنوان یکی از ارکان توسعهگرای نظام بینالملل، جایگاهی منحصربهفرد در شکلدهی به نظم عادلانهتر اقتصادی جهانی دارد. برخلاف سازمانهایی که بر جنبههای الزامآور و حقوقی تجارت متمرکزند، UNCTAD تلاش میکند تا از طریق تحلیل، آموزش، همکاری فنی و تولید دانش، تجارت را در خدمت توسعه درآورد. برای ایران نیز، بهرهگیری فعال و هوشمندانه از ظرفیتهای این نهاد میتواند به تحقق اهداف صادراتی، جذب سرمایهگذاری خارجی، و رشد پایدار اقتصادی کمک نماید.
📚 منابع:
- UNCTAD Official Website: https://unctad.org
- World Investment Report 2024 – UNCTAD
- Trade and Development Report 2023 – UNCTAD
- Digital Economy Report – UNCTAD
- Gallagher, K. P., & Kozul-Wright, R. (2013). “The New Global Economy and the Developing Countries: Making Openness Work.” UNCTAD.
- Baldwin, R. (2016). “The Great Convergence.” Harvard University Press.
- Irwin, D. A. (1996). “Against the Tide: An Intellectual History of Free Trade.” Princeton University Press.
یک پاسخ