سیستم HS Code یا «نظام هماهنگشده توصیف و کدگذاری کالا» یک استاندارد بینالمللی برای طبقهبندی انواع کالاها است که توسط سازمان جهانی گمرک تدوین شده و امروز بیش از ۹۸٪ تجارت جهانی بر اساس آن انجام میشود. این کد ۶ رقمی به کشورها اجازه میدهد کالاهای تجاری را با یک زبان مشترک شناسایی و دستهبندی کنند تا مراحل گمرکی، قوانین مالیاتی، تعرفهها و استانداردهای واردات و صادرات بهصورت دقیق و یکپارچه اجرا شود.
اهمیت HS Code فقط در یک عدد ۶ رقمی خلاصه نمیشود؛ بلکه پایه و اساس محاسبه حقوق ورودی، ارزشگذاری کالا، آمار تجارت جهانی، کنترل استانداردها، محدودیتهای واردات، سیاستگذاری اقتصادی و حتی مذاکرات تجاری بین کشورها است.
در این مقاله، از سایت آکادمی صادرت قیم اشرفی یک توضیح بسیار کامل، در رابطه با کاربرد، ماهیت HS Code، ساختار، دلایل اهمیت، روشهای پیدا کردن کد تعرفه و … ارائه شده است.
HS Code مخفف چیست؟
HS Code مخفف عبارت Harmonized Commodity Description and Coding System است. این عبارت بهمعنی «سیستم هماهنگشده توصیف و کدگذاری کالا» است. این نظام توسط سازمان جهانی گمرک (WCO) طراحی شده و هدف آن ایجاد یک زبان مشترک جهانی برای طبقهبندی کالاها است.
علت اهمیت دریافت و تعیین صحیح کد تعرفه گمرکی
HS Code یک کد ساده نیست؛ بلکه پایه تمام فرآیندهای واردات و صادرات محسوب میشود. اهمیت این کد به اندازهای است که اشتباه در انتخاب آن میتواند عواقب زیر را در پی داشته باشد.
- پرداخت اضافه حقوق ورودی
- جریمههای سنگین گمرکی
- توقف طولانی ترخیص کالا
- ضبط کالا و برگشت به کشور مبدا
- مشکلات استاندارد، بهداشت و مجوزها
- اشتباه در اظهارنامه و تشکیل پرونده تخلف
مهمترین دلایل اهمیت HS Code:
- مبنای محاسبه حقوق گمرکی و مالیاتها : ۲٪ تا ۵۵٪ ارزش کالا میتواند وابسته به انتخاب درست کد تعرفه باشد.
- تعیین قوانین محدودیت و ممنوعیت واردات: مثلاً برخی تجهیزات پزشکی، مواد شیمیایی یا محصولات غذایی نیاز به مجوز دارند.
- تخصیص استانداردهای اجباری : کد تعرفه مشخص میکند کالا باید استاندارد، بهداشت، قرنطینه یا سایر تاییدیهها داشته باشد یا نه.
- تسهیل امور بانکی و ثبت سفارش : سامانه جامع تجارت و بانک مرکزی بدون HS Code اجازه ثبت سفارش نمیدهند.
- آمار تجارت جهانی و سیاستگذاری اقتصادی : تمام گزارشهای بینالمللی تجارت بر اساس HS Code منتشر میشود.
کاربردهای HS Code در تجارت بینالملل
از کاربردهای HS Code در تجارت بینالملل می توانیم به موارد زیر اشاره کنیم :
- ثبت سفارش در سامانه جامع تجارت : بدون کد تعرفه، امکان ثبت سفارش و دریافت مجوز واردات وجود ندارد.
- ترخیص کالا از گمرک : کارشناسان گمرک به کمک HS Code نوع کالا و حقوق ورودی را تعیین میکنند.
- تعیین نرخ ارز، سود بازرگانی و مالیاتها
- دریافت مجوزهای بهداشتی، استاندارد، دامپزشکی و … : با این کد نوع کالا و سطح حساسیت آن با HS Code مشخص میشود.
- تحلیل رقبا و وضعیت بازار : با استفاده از HS Code میتوان فهمید، کدام کشور بیشترین صادرات را دارد؟ بازار وارداتی چه کشوری بزرگتر است؟ قیمت جهانی کالا چقدر است؟
- جستجوی تعرفه واردات سایر کشورها : برای صادرات، HS Code نقش کلیدی دارد؛ زیرا صادرکننده باید بداند کالایش در کشور مقصد تحت چه تعرفهای وارد میشود.
ساختار HS Code چگونه ساخته میشود؟
HS Code یک کد ۶ رقمی استاندارد جهانی است که بر اساس ساختار زیر تعریف میشود:
| بخش | تعداد رقم | معنی |
|---|---|---|
| ۲ رقم اول (Chapter) | فصل کالا | دستهبندی کلی (مثلاً فصل ۰۹: قهوه، چای) |
| ۴ رقم اول (Heading) | سرفصل | نوع کالا بهصورت دقیقتر |
| ۶ رقم اول (Subheading) | زیرفصل | نوع کالا با جزئیات بیشتر |
کشورها معمولاً این ۶ رقم را تا ۸ یا ۱۰ رقم گسترش میدهند، تا مقررات داخلی خود را اعمال کنند (در ایران ۸ رقمی است).
مثال:
کد تعرفه 850213
- 85 = فصل تجهیزات الکتریکی
- 8502 = مولد برق
- 850213 = دیزل ژنراتور
روشهای پیدا کردن HS Code (کد تعرفه گمرکی)
قبل از بررسی روشهای موجود و معتبر برای یافتن HS Code، ذکر این نکته ضروری است که برای تعیین صحیح HS Code باید ماهیت کالا را دقیق بدانید!، جنس (ماده سازنده)، کاربرد نهایی، شکل و فرآوری، بستهبندی و هر مشخصۀ فنی (ابعاد، وزن، قطعات همراه). این اطلاعات پایهایترین ورودی برای هر روش جستجو و استعلام است.
۱) کتاب مقررات صادرات و واردات (مرجع رسمی ایران)
کتاب مقررات صادرات و واردات مرجع رسمی و قطعی قوانین، فهرست تعرفهها، حقوق ورودی و مجوزهای مرتبط با هر کد تعرفه در ایران است. برای استفاده از این کتاب مراحل زیر را مد نظر قرار دهید:
- نسخه جدید کتاب را تهیه یا از فایل PDF رسمی دانلود کن (هر سال یا هر بازه اعلامشده منتشر میشود).
- از فهرست فصلها شروع کن: بر اساس نوع کلی کالا (مثلاً محصولات نساجی، محصولات غذایی، الکترونیک) فصل مناسب را پیدا کن.
- به سراغ عناوین و زیرعناوین برو؛ توضیحات شروحات (شرح کالا) را تکتک بخوان تا موردی که بیشترین تطابق با کالای شما دارد را بیابید.
- مقابل هر ردیف، شماره تعرفه و در ستونهای دیگر حقوق ورودی، محدودیتها و نیازمندیها نوشته شده است، آنها را یادداشت کنید.
نکات کاربردی و هشدارها:
- همیشه از آخرین نسخه کتاب استفاده کنید؛ نسخۀ قدیمی باعث انتخاب کد منسوخ یا اشتباه میشود.
- توضیحات شروح کالا را دقیق بخوانید؛ فقط نگاه به عنوان کوتاه (عنوان اصلی) ممکن است گمراهکننده باشد.
- اگر کالای شما ترکیبی است. (مثلاً محصولی که هم از چوب و هم از فلز ساخته شده)، شرح توضیحات معمولاً معیارهای اولویتدهی را مشخص میکنند.
۲) سامانه جامع تجارت
سامانه جامع تجارت در روند ثبت سفارش و عملیات تجارت خارجی، سیستمهای دولتی (مانند سامانه جامع تجارت ایران) ابزار جستجو و پیشنهاد کد را دارد. برای استفاده از این سامانه مراحل زیر را مد نظر قرار دهید:
- وارد بخش ثبت سفارش یا بخش جستجوی تعرفه شوید.
- نام کالا را با عبارات کلیدی و مترادفها وارد کنید. (مثلاً «پنل خورشیدی»، «ماژول فتوولتائیک»، «solar panel»).
- لیستی از کدهای پیشنهادی ظاهر میشود؛ شرح هر ردیف را باز کن و با مشخصات فنی کالا تطبیق دهید.
- اگر سامانه کد پیشنهاد داده شد، اما منطبق نبود، معمولاً امکان ثبت استعلام یا ارسال پرونده به کارشناس وجود دارد.
نکات کاربردی و هشدارها:
- از کلیدواژههای مختلف استفاده کنید. (نام عمومی، نام فنی، نام برند/مدل).
- در خیلی از سامانهها، نمونه فایل پروفرما را میتوان آپلود کرد تا سیستم پیشنهاد دقیقتری بدهد.
- سامانه پیشنهاد دهنده لزوماً نهاییکننده نیست؛ در موارد پرریسک بهتر است استعلام رسمی گرفته شود.
۳) سایت گمرک ایران
در سایت رسمی گمرک کشور معمولاً موتور جستجوی تعرفه وجود دارد که با وارد کردن نام کالا یا قسمتی از شرح کالا، کدهای مرتبط را نشان میدهد. برای استفاده از این سایت مراحل زیر را مد نظر قرار دهید:
- از عبارات ساده و فنی استفاده کنید؛ گاهی عبارت فارسی کوتاه جواب نمیدهد ولی وارد کردن عبارت انگلیسی یا لاتین نتیجه بهتر میدهد.
- نتایج را فقط بهعنوان فیلتر اولیه بپذیرید؛ شرح هر عنوان را بررسی و با مشخصات کالا مطابقت دهید.
- اگر چند کد پیشنهادی مشاهده شد، توضیحات را بخوانید و معیار تصمیم (مثلاً «بهکارگیری برای…»، «مواد اولیه…»، «محصول نهایی…») را ملاک قرار دهید.
۴) استعلام از کارشناسان گمرکی / ترخیصکاران
در کالاهای پیچیده (مولتیکامپوننت، شیمیایی، ماشینآلات، خطوط تولید) تشخیص کد بر اساس تجربه و رویههای اجرایی انجام میشود؛ ترخیصکاران با گذشته پروندهها و تفاسیر گمرکی آشنا هستند. برای استعلام صحیح نکات زیر را مد نظر قرار دهید:
- نام کامل کالا + نامهای مترادف
- توضیح کاربرد نهایی کالا (برای چه استفاده میشود)
- ترکیب مواد (درصدها اگر موجود باشد)
- فایل کاتالوگ یا دیتاشیت (اگر موجود است) — تصاویر واضحِ کالا/قطعات
- ابعاد / وزن / بستهبندی
- آیا کالا «نیمهساخته» است یا «محصول نهایی»؟
- کشور سازنده و HS پیشنهادی فروشنده (اگر دارد)
سایت WCO (سازمان جهانی گمرک) و منابع بینالملی
این سایت مرجع استانداردهای HS است؛ اسناد اصلی شامل Harmonized System Explanatory Notes، تغییرات دورهای (نسخههای HS) و دستورالعملهای طبقهبندی را منتشر میکند. برای کالاهای جدید یا کالاهایی که در طبقهبندی بینالمللی ابهام دارند، این مراجع ضروریاند. برای استفاده از این سایت مراحل زیر را مد نظر قرار دهید:
- از «Explanatory Notes» برای درک قاعدهبندی فصلها و مثالهای طبقهبندی استفاده کنید.
- برای مشاهده تغییرات جدید (نسخه HS 2022، HS 2027 و غیره) مستندات WCO را بررسی کنید.
- WCO کمک میکند تا بدانید در سطح بینالمللی کالا چگونه طبقهبندی میشود و آیا کشورها در تفسیر متفاوت عمل میکنند یا نه.
۶) استعلام از تولید کننده / فروشنده خارجی (پروفرما و کاتالوگ)
بسیاری از تولیدکنندگان و صادرکنندگان HS Code را در پروفرما، کاتالوگ یا گواهی مبدا درج میکنند. این کد میتواند نقطه شروع خوبی باشد، اما تضمینگر صحت برای کشور مقصد نیست. نکات کاربردی هنگام استفاده از HS اعلامشده توسط فروشنده:
- از فروشنده بخواهید منبع کد را اعلام کند (مثلاً «کد براساس سیستم X تعیین شده»).
- کد فروشنده را با شروح تعرفه کشور خود تطبیق دهید، همان کد در ایران ممکن است ۸ یا ۱۰ رقمی توسعهیافته باشد.
- اگر فروشنده کد نداد، از او بخواهید حداقل نام انگلیسی دقیق کالا و دیتاشیت فنی ارسال کند.
۷) منابع آنلاین و ابزارهای جستجوی HS
در سطح بینالمللی و منطقهای ابزارهای آنلاین (وبسایتها و پایگاههای پرداختی) وجود دارند که جستجوی HS را ساده میکنند. برخی امکانات معمولاً عبارتاند از: جستجوی کلمهای، جستجوی با تصویر، تطبیق بر اساس ترکیب مواد، نمایش حقوق ورودی در کشورهای مختلف، و «binding rulings» یا نظرات رسمی گذشته.
مثال عملی یافتن HS Code
برای جستجو در سایت یا ابزار طبق الگوی زیر عمل کنید :
- نام عمومی + مادة سازنده: «پلاستیک + بطری نوشیدنی»
- نام فنی + کاربرد: «solar panel module for electricity generation»
- نام برند/مدل + datasheet: «Model X123 datasheet motor
- عبارت انگلیسی + فارسی: «فرش ماشینی machine-made carpet»
برای اطمینان از صحیح بودن کد بهتر است،حداقل از دو مرجع کد پیشنهادی را دریافت کنید.
بروزرسانی سیستم کدگذاری تعرفه گمرکی
سیستم HS Code هر ۵ سال یکبار توسط WCO بازنگری میشود. هدف از این بروزرسانی شامل موارد زیر میشود:
- هماهنگی با فناوریهای جدید
- افزودن کالاهای نوظهور (مثل پنل خورشیدی، تجهیزات هوشمند، ماشینآلات مدرن)
حذف کالاهای قدیمی - استانداردسازی تجارت جهانی
آخرین نسخههای مهم:
- HS 2012
- HS 2017
- HS 2022 (نسخه فعال)
- نسخه HS 2027 در حال آمادهسازی
ایران نیز در سال ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ بخش قابلتوجهی از این اصلاحات را اعمال کرده است.
پرسشهای متداول درباره HS Code
در بیشتر موارد «بله». اما ممکن است کالاهای چند منظوره یا پیچیده نیاز به بررسی دقیق داشته باشند.
در ایران HS Code بهصورت ۸ رقمی استفاده میشود.
احتمال جریمه، توقف ترخیص، رد اظهارنامه یا الزام به اصلاح وجود دارد.
نوع مجوزها در مقابل همان کد تعرفه در کتاب مقررات صادرات و واردات درج شده است.
بله، حتی برای حمل، بستهبندی، فاکتور و اظهارنامه صادراتی نیز ضروری است.
۶ رقم اول جهانی است؛ کشورهای مختلف فقط رقمهای هفتم تا دهم را تغییر میدهند.
خیر، باید مشخصات فنی دقیق کالا بررسی شود.
ترکیبی از کتاب مقررات، سامانه جامع تجارت و مشاوره با کارشناس گمرکی.
یک پاسخ